خوشه های خشم

از خراسون، دانشنامه خراسان بزرگ

• راجع به سینمای مستند و ویژگی‏ های آن صحبت کنید.

قبل از آن‏که بخواهیم راجع به سینمای مستند ( nonfiction film A critical history ) حرف بزنیم، بهتر است که یک تعریف اجمالی از این نوع سینما داشته باشیم تا بعد به نکته‏ های خاص‏تری بپردازیم. برای فهمیدن سینمای مستند ما چند مورد را باید مدنظر بگیریم، یا به‏ عبارتی از خودمان سؤال کنیم، اگر از یک نمایش، مثلاً تئاتری که در حال اجرا است؛ فیلمی تهیه شود، آیا این یک فیلم مستند خواهد بود؟ آیا ضبط مسابقه‏ ی فوتبال یا هر مسابقه‏ ی ورزشی دیگر که از تلویزیون پخش می‏شود، یا صحنه‏ های جنگ و امثال آن؛ این‏ ها فیلم‏ های مستند‌اند؟ یا این‏که نه، این‏ها چیز دیگری هستند، یا باید اسم دیگری داشته باشند. به ‏عبارت صحیح‏ تر آیا فیلم خبری ( news film) ، فیلم مستند است؟ آیا فیلم گزارشی ( reportage film) ، فیلم مستند است؟ یا ما با سه مقوله سر و کار داریم؟ آیا مثال‏های بالا فیلم خبری است یا فیلم گزارشی، یا نوع دیگر فیلم مستند؟! استنباطی که من از فیلم مستند دارم؛ این است که فیلم مستند همان نگاه استدلالی و مستند سازی را دارد، منتهی با یک تسلط هنرمندانه ساخته می ‏شود. یعنی ترکیبی از هنر و واقعیت و صنعت، سینمای مستند را از اشکالی که برشمردیم متمایز می‏ کند.

در دنیا هم فیلم‏های مختلفی ساخته شده، مانند: فیلم‏های ” آخرین امپراطور ” و ” بودای کوچک ” برتولوچی، یا فیلم ” درسواوزالا ” کوروساوا، ” جنگ و صلح ” ، و یا فیلم ” خوشه‏ های خشم ” (جان فورد) که بر اساس نوشته‏ ی ” جان اشتاین بک ” ساخته شده است. آیا می ‏توانیم بگوییم که این فیلم‏ها صرفاً فیلم داستانی ( fiction film) هستند؟ یا فیلم مستنداند؟ که قدری دشوار می‏شود. به ‏هرحال ما باید یک‏بار دیگر آن‏ها را برای خودمان تعریف کرده و راجع به آن‏ها فکر کنیم. در سینمای کشور خودمان و فیلم‏های معاصر هم همین رخداد را می‏توانید ببینید. مثلاً فیلمی مانند: ” ناصر‏الدین‏ شاه آکتور سینما ” که سعی کرده تکیه بر واقعیت داشته باشد، اگر چه همه‏‏ ی واقعیت‏ ها را به‏طور کامل نمی‏ گوید و گاهی اوقات تغییراتی هم داده است، یا فیلم‏هایی مثل ” گبه ” و ” سلام سینما ” (محس مخملباف)، ” مشق شب ” ، ” مسافر ” ، ” کلوزآپ، نمای نزدیک ” ، ” خانه دوست کجاست ” و ” زندگی و دیگر هیچ ” (عباس کیارستمی)، یا حتی فیلم ” بودن یا نبودن ” (کیانوش عیاری)، اگر چه تکیه بر واقعیت دارند، اما نمی‏ شود آن‏ها را فیلم مستند دانست. این‌‏ها فیلم‏ های داستانی هستند که التفات به واقعیت دارند. پس بنابراین از همه‏ ی آن‏چه که گفتم این‏ طور نتیجه می‏ گیریم که فیلم مستند، فیلمی است که دو کفه‏ی هنرمندانه بودن اثر و استناد به واقعیت با یکدیگر برابرند، به دیگر عبارت؛ ممکن است فیلم‏هایی غیر از این باشند، یعنی در این‏ طرف فیلم‏ های داستانی هستند که اسامی‏ شان را بردم، و از طرف دیگر فیلم‏های خبری و گزارشی هستند که کمتر از این مباحث زیبایی‏ شناسی و هنرمندانه در آن‏ها دیده می‏ شود. غرضم اصلاً این نیست که بخواهم ارزش‏‏گذاری کنم، که حالا که به واقعیت تکیه می‏کند بهتر است یا خیر. اصلاً بحث ارزش‏گذاری نیست. هر فیلمی جایگاه خود را دارد. ولی خوب است که ما تعریفمان را مشخص کنیم و بدانیم که هر فیلم خبری، گزارشی، مستند و داستانی چه جایگاهی دارد. این‏که کدام خوب است؟ فعلاً جای صحبتی برای آن نیست.

• راجع به تاریخ و خاستگاه سینمای مستند نظرتان چیست؟

سینمای مستند با خود سینما به‏ وجود آمد و زاده شد. یعنی تاریخ سینمای مستند و تاریخ سینما و نمایش فیلم که برای اولین بار در سال ۱۸۹۵ در پاریس بود، همراه است. یعنی فیلم‏های اولیه همه‌ی سعی‏شان این بود که فیلم مستند بسازند. یا فقط تکیه به واقعیت بدهند. شاید چیزی شبیه فیلم گزارشی یا خبری، اما به‏هرحال این تاریخ سینماست، و تاریخ سینما و سینمای مستند در هم گره خورده و به پیش آمده و همین ‏طور که استیل‏ها و ژانرهای مختلف در سینما به ‏وجود آمد و شکل و شمایل عصر خودش را گرفت و جغرافیای خودش را یافت، سینمای مستند هم این تلاطم را در بستر تاریخ داشت. که امروز به شکلی در اختیار ماست. یا می‏فهمیم که با گذشته تفاوت دارد. از فیلم‏های مطرحی هم می‏‌توان یاد کرد، چه فیلم‏هایی که مثلاً در ایران توسط غیر ایرانی‏ها ساخته شد. مانند فیلم ” باد صبا ” آلبرت لاموریس، که فیلمی است که برای همیشه می‏توان از آن استفاده کرد. این را نیز باید بگویم که فیلم مستند با یک فیلم خبری یا خبری صرف می‏تواند تفاوتش در این باشد که فیلم مستند را می‏شود به دفعات دید، اما فیلم خبری تاریخ مصرف دارد. و این داشتن تاریخ مصرف، آن‏را از هنر بودن دور کرده و ایجاد فاصله می‏ کند.

اقسام سینمای مستند می‏تواند: سینمای مستند اجتماعی، مستند آموزشی، مستند تبلیغاتی، مستند جنگی، مستند مردم‏شناسی، یا مستند شاعرانه و … باشد. که هر کدام از این‏ها جایگاه خودش را دارد بسیار هم قابل توجه است.

• روند صنعتی سینمای مستند در طی زمان به چه صورت بوده است؟

در گذشته، مثلاً فیلم‏ سازی به‏نام فلاهرتی با ابزاری کار می‏ کرده که متعلق به زمانه‏ ی خودش بوده و طبیعتاً به لحاظ فنی و سخت‏ افزاری، در مقایسه با امکانات امروز، وسایل پیشرفت ه‏ای نبوده، اما با همان ابزار محدودی که داشته و با سفرهایی که به اتفاق همسرش به قطب می‏ رفته و فیلم‏ هایی که آن‏جا مانند: ” نانوک شمال ” را ساخته، همان‏‏جا خودش لابراتوار ایجاد کرده و فیلم‏ ها را می‏ شسته و کارهای فنی و لابراتواری را انجام می‏ داده است. خوب! این متعلق به زمانه‏ی خودش بوده است. چیزی که در سینمای مستند به چشم می‏ خورد این است که با محدودترین ابزار می‏توان کار کرد و می کنند و خواهند کرد. حال، امروز که ابزار تازه آمده، تکنیک ‏ها و فن‏آوری‏ های تازه آمده، و در اختیار فیلم‏ساز گزارشی و خبری و داستانی قرار می‏گیرد، در اختیار فیلم‏ ساز مستند هم قرار می‏ گیرد. سیستم‏ های دیجیتالی که امروز از آن‏ها بهره ‏برداری می‏ شود، سهولت و راحتی کار را به‏ وجود آورده است. اما از طرفی خلاقیت‏ ها و ابتکارات یک فیلم‏ساز مستند را سرجایش نگاه داشته و قابل احترام هم هست.

• رسالت فیلم مستند چیست؟

رسالت فیلم مستند؟ شاید بهتر باشد که سؤال را این‏طور مطرح کنیم که: ما برای خود فیلم چه رسالتی قائل هستیم که حالا برای ” فیلم مستند ” قائل باشیم؟ فیلم، یک حیات مستقل برای خودش دارد. اما آن‏که اگر بگوییم رسالت یا مسئولیت یا وظیفه‏ای دارد، آن فیلم ‏ساز است. دیگر تفاوت نمی‏کند که آن فیلم ‏ساز، فیلم ‏ساز فیلم مستند باشد یا فیلم ‏ساز فیلم داستانی یا هر چیز دیگر. آن باز می‏گردد به سازنده‏ی فیلم و خود فیلم‏ساز که آن نگاهش چه باشد. این است که آن نگاه، فیلم را قومی یا قوم‌نگاری می‏ کند یا یک فیلم مستند اجتماعی ساخته می‏شود یا یک فیلم مستند شاعرانه. مگر ما می‏ توانیم بگوییم که یک فیلم مستند شاعرانه رسالتی ندارد؟ خب رسالتش در همان است. کسی هم که فیلم اجتماعی، یا سیاسی می‏سازد، رسالتش در همان است.

• چگونه می‏ توان از فیلم مستند جهت مضامین شهری یا برای نقد و بررسی مسائل اجتماعی استفاده کرد؟

فیلم مستند، یک ویژگی‏ های منحصر به فرد دارد که بسیار تأثیرگذار است. از آن‏جایی که شدیداً می‏خواهد تکیه بر واقعیت بدهد و خلاقیت و ابتکار را با کمک واقعیت بیان کند – به اصطلاح عامیانه چون از دل برمی‏خیزد بر دل هم می‏نشیند – این است که بسیار کاربرد دارد. محدودیت‏های یک فیلم داستانی یا یک فیلم پرهزینه را ندارد. از این‏طرف چون فیلم‏ساز مستند با واقعیات و مسائل و مصائب اجتماعی خودش سر و کار دارد و می‏خواهد آن‏ها را منعکس کند، بسیار می‏تواند تأثیرگذار باشد. مخصوصاً با ابزاری مثل تلویزیون که خیلی می‏تواند کمک کند و می‏تواند غذای خوبی برای آن باشد. مشروط به این‏که واقعاً فیلم، مستند باشد. مراد ما فیلم گزارشی و خبری نیست، بلکه ترکیبی از واقعیات است که با خلاقیت، ابتکار، هنرنمایی و هنرمندی فیلم‏ساز توأم ‏باشد.

• آیا مسائل و مشکلات شهری را می‏توان از نوع گزارشی دانست یا می‏ توان از آن‏ هم فیلم مستند ساخت؟

از هر فکری می‏ شود فیلم مستند استخراج کرد. منتهی یک فیلم گزارشی، همان‏ طور که اشاره کردم یک فیلم تاریخ مصرف‏داری است که به یک مسئله ‏ی خاص و معمولاً سطحی می‏نگرد، اما یک فیلم مستند لازمه ‏اش این است که باید تحقیق شود، وقت صرف شود و مقدماتی دارد که باید طی کند و پس از این روند، کاری تولید می‏شود که می‏توان به دفعات دید و از دیدنش لذت برد و تحت تأثیر قرار گرفت. این است که می‏تواند هر چه که ما فکر می‏کنیم، حالا مسائل شهر، شهرسازی، شهرنشینی و شهروندی باشد، یا هر مسئله‏ی دیگر، هیچ فرق نمی‏ کند چه باشد. این سؤال، مثل این می ‏ماند که آیا یک فیلم داستانی می‏تواند راجع به مثلاً این مسائل صحبت بکند؟ بله، چرا نتواند؟ فیلم که خود مسئله‏ای ندارد، یک ظرف است، اما مظروف، توسط فیلم‏ساز در آن ریخته می‏ شود..که بستگی به قابلیت‏، ظرفیت و توان‏مندی‏ های آن اشخاص و افراد دارد.

• به ‏نظر شما نمایش فیلم‏ های مستند در مشهد چگونه است؟

سینمای مستند، آن‏ طور که باید و شاید نه تنها در مشهد که در خود ایران جدی گرفته نشده است – با این‏که جایگاه وسیعی در گذشته داشته است – مخصوصاً در بخش‏ های آموزشی می‏تواند بسیار تأثیرگذار باشد که دانشجویان و هنرجویان رشته ‏های فیلم‏ سازی را به سمت ساخت آن سوق دهند. زیرا موقع ساختن فیلم مستند یک ویژگی‏ها و یک فرصت‏هایی هست که بسیار ناب است. آن ذهنیات صرف و مسائل انتزاعی به تنهایی وجود ندارد. و این خودش دانشجو را وادار به تعقل بیش‏تر می‏ کند. و می‏ تواند دامنه‏ ی کارش را در اختیار داشته و کاری را تولید کند که ممتاز و بسیار تأثیرگذار باشد. و ما این‏ گونه فیلم‏ ها را بسیار بسیار کم داریم. در گذشته در سینمای ما هم اگر چه بوده و فیلم‏سازان خوبی کارهای خوبی هم انجام داده‏ اند، اما متأسفانه، این‏ که مراسم مداومی برگزار شود نبوده. تا به حال هم هر از گاهی یک جشنواره یا مراسم خاصی بوده که خیلی با آن‏ها کارشناسانه برخورد نشده است.

• منبع: سایت آگاه فیلم
• تاریخ ارسال : ۱۳۸۳/۰۵/۱۴