نوشته حسنک اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

خالق “هزار دستان”

به مناسبت هفتاد و یک سالگی اش

تولد: ۲۳ مرداد ۱۳۲۳ تهران

در گذشت: ۱۵ آذر ۱۳۷۵ تهران

نام اصلی: عباس‌علی حاتمی.

حرفه:

فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان.

نسبت:

همسر زری خوشکام/ زهرا حاتمی و پدر لیلا حاتمی (بازیگران سینما).

تحصیلات و سوابق:

فارغ‌التحصیل کارگردانی سینما از دانشکده‌ی هنرهای دراماتیک.
فعالیت با نوشتن نمایش‌نامه و فیلم‌نامه برای فیلم‌های کوتاه (۱۳۴۴).
استخدام در تلویزیون ملی ایران (۱۳۴۵).
سازنده‌ی فیلم‌های تبلیغاتی.
شروع فعالیت در سینما با نوشتن فیلم‌نامه و کارگردانی فیلم حسن‌کچل (۱۳۴۹).

عمده‌ی نمایش‌ها و فیلم‌های کوتاه:

دیب/ دیو، خاتون خورشیدباف یا دختر نارنج و ترنج، چهل‌گیس، خاتون و شهر آفتاب و مهتاب، قصه‌ی حریر و مرد ماهی‌گیر، آدم و حوا یا برج زهرمار، حسن‌کچل و حماسه‌ی عشقی شب جمعه.

عمده‌ی فیلم‌ها، نمایش‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی:

خاتون و شهر آفتاب و مهتاب (نویسنده)، جنگل آشپزی، مثنوی معنوی، سلطان صاحبقران و هزاردستان.

فیلم‌شناسی:

۱۳۴۹؛ حسن‌کچل+ سرودن اشعار، طوقی+ طراح صحنه و لباس٫

۱۳۵۰؛ باباشمل.

۱۳۵۱؛ خواستگار، ستارخان،‌ قلندر.

۱۳۵۶؛ سوته‌دلان.

۱۳۶۰؛ حاجی‌واشنگتن+ تهیه‌کننده و مجری طرح.

۱۳۶۲؛ کمال‌الملک+ طراح صحنه و لباس٫

۱۳۶۷؛ جعفرخان از فرنگ برگشته.

۱۳۶۸؛ مادر  + طراح صحنه و لباس و تهیه‌کننده.

۱۳۷۵؛ تختی (ناتمام).

۱۳۷۷؛ کمیته‌ی مجازات + طراح صحنه و لباس و طراح هنری.
۱۳۷۸؛ طهران روزگار نو+ طراح هنری.

جهت دانلود مستیقم بسته صوتی
نخستین قسمت از “هزار دستان”  کلید دریافت را کلیک کنید.

یکی از زیباترین سکانس های سریال “هزاردستان”

نوشته علی حاتمی اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

وی فعالیت حرفه‌ای در زمینه هنر را از نخستین سال تحصیلش در دانشگاه آغاز کرد و نخستین نمایشنامه‌ای که نوشت دیب نام گرفت. نگارش این متن نمایشی، شروعی برای فعالیت‌های حاتمی در زمینه ادب و هنر فلکلور و سنتی کشورمان و احیای قصه‌هایی قدیمی با رویکردهای امروزی و افزایش شاخ و برگ دراماتیک بود. او بعدها این نمایش را بر صحنه برد. حاتمی پس از این اثر، نمایشنامه‌های دیگری همانند خاتون خورشیدباف، آدم و حوا، حسن کچل و چهل گیس، قصه حریر و مرد ماهیگیر، شهر آفتاب و مهتاب و ساتن را به نگارش درآورد و به شکل‌های مختلف آن‌را بر صحنه نمایش آورد که در زمان خود مورد استقبال مخاطبان قرار گرفت. این نوع نگارش نمایشنامه پس از مدتی تبدیل به یک نوع تکنیک و سنت نمایشنامه‌نویسی و اجرای تئاتر شد. نوع کلام، دیالوگ‌نویسی، قصه‌پردازی، توجه به سنت‌های نمایشی و داستان‌گویی سنتی ایران، توجه به آداب و رسوم و اشعار فولکلوریک، بیان صفات خوب و فراگیر انسانی که در گذشته از قوت و اهمیت بیشتری برخوردار بوده است، مجموعه ویژگی‌هایی را فراهم می‌آورد که شیوه خاصی از ارایه دراماتیک و نمایشی قصه‌های ایرانی را در پی داشت و به وسیله این هنرمند پایه‌ریزی شد.

علی حاتمی پس از مدتی کار تئاتر را رها کرد و با اتمام تحصیل به تلویزیون روی آورد. در آن زمان برنامه‌سازی در تلویزیون چندان باب نبود و اجرای تله تئاتر و نمایش فیلم‌های سینمایی خارجی بیشترین حجم برنامه‌های شبکه‌های آن دوره را به خود اختصاص می‌داد. حاتمی به سراغ ساخت فیلم‌های تبلیغاتی رفت. از همین دوران او تجربه استفاده از زبانی آهنگین (ریتمیک) و به‌کارگیری همزمان شعر و موسیقی را تجربه کرد. البته طی این مدت متن یک فیلم کوتاه با عنوان حماسه عشقی شب جمعه را به نگارش درآورد که کارگردانی آن را هژیر داریوش برعهده داشت. وی پس از مدتی فعالیت رسمی خود با تلویزیون را آغاز کرد. نخستین مجموعه تلویزیونی که علی حاتمی به‌عنوان مولف به تولید آن دست زد، سریال جنگل در سال ۱۳۴۷ بود. حاتمی متن این مجموعه تلویزیونی را به نگارش درآورد و یکی از نقش‌های اصلی سریال را نیز بر عهده گرفت. این سریال از مضمونی کودکانه برخوردار بود.

حضور در تلویزیون حاتمی را اغنا نکرد و این هنرمند خیلی زود به سمت تولید فیلم‌های سینمایی سوق پیدا کرد. آشنایی او با علی عباسی که یکی از تهیه‌کنندگان شناخته شده آن زمان و علاقمند به فرهنگ ایرانی بود، شرایطی را فراهم آورد تا نخستین تجربه سینمایی علی حاتمی در سال ۱۳۴۹ به‌عنوان نویسنده و کارگردان با فیلم حسن کچل شکل بگیرد. حاتمی فیلم‌نامه‌ی این اثر را از روی یکی از نمایشنامه‌های خودش با عنوان حسن کچل و چهل گیس اقتباس کرده بود و با تغییراتی به شکل یک فیلم‌نامه کامل درآورد.

علی حاتمیحسن کچل نخستین فیلم موزیکال سینمای ایران به مفهوم واقعی به‌شمار می‌رود. چون در آن زمان چند فیلم به تقلید از آثار کلاسیک غربی در سینمای ایران ساخته شد. اما این آثار از کیفیت بسیار پایینی برخوردار بودند و کپی‌برداری از آثار غربی به‌شمار می‌رفتند و حرفی برای گفتن نداشتند. در حالی که حسن کچل از قصه و پرداختی کامل ایرانی برخوردار بود و حاتمی به‌وسیله این فیلم دلبستگی‌اش به داستان‌های ایرانی و مهارتش در روایت قصه‌های کهن در قالب امروزی را نمایان ساخت. حاتمی در جایی راجع به این فیلم گفته بود: … مثل ممکن است که یک نفر در خانه آدم باشد و قصه بگوید مثل یک مادر بزرگ… یعنی به‌طور کلی خط مشی هر کس در کودکیش معلوم می‌شود. این موضوع در مورد من بیشتر صدق می‌کند. چون من در کارم دنبال قصه‌های قدیمی می‌روم و قصه، آدم را خود به خود به دنیای با صفای کودکی می‌برد. البته این فیلم بیشتر بر کلام استوار بود و سطح کیفی تصویرسازی سینمایی آن چندان درخور توجهی نبود. هر چند که نوآوری و کلام شیرین و روان فیلم، ارایه یک فیلم موزیکال ایرانی و تفاوت حال و هوای فیلم با عموم ساخته‌های سینمایی آن زمان، فیلم را با فروش خوبی مواجه ساخت و منتقدین هم به این فیلم نظر خوبی داشتند. حسن کچل جایزه بهترین فیلم‌نامه در نخستین جشنواره فیلم‌های ایرانی وزارت فرهنگ و هنر و جایزه دوم بهترین فیلم سال جشنواره سپاس در سال ۱۳۵۰ را به خود اختصاص داد.

علی حاتمی با فاصله کوتاهی از ساخت فیلم نخست خود دست به تولید فیلم سینمایی طوقی به‌عنوان دومین ساخته سینمایی‌اش زد که در سال ۱۳۴۹ بر پرده سینماها قرار گرفت. او در این فیلم نگارش فیلم‌نامه، ساخت تیتراژ و طراحی صحنه و لباس را به همراه کارگردانی برعهده داشت. این فیلم در مدت زمان کوتاهی از فیلم قیصر تولید و اکران شد و از عوامل تولید همان فیلم شامل بازیگران، فیلم‌بردار ( مازیار پرتو) و آهنگ‌ساز (اسفندیار منفردزاده) استفاده کرد. طوقی در نخستین هفته اکران عمومی‌اش، رکورد فروش تمامی فیلم‌های پیش از خود را شکست. اما ویژگی منحصر به فرد این فیلم که از مضمونی جاهلی و مطابق با اصول فیلم‌فارسی برخوردار بود و این خصوصیت آن‌را از تمامی فیلم‌فارسی‌های زمان خود متمایز می‌کرد، داستان زیبا و بکر حاتمی بود که داستان عشقی جسورانه و بدفرجام را مطرح می‌کرد و اساس داستان از قصه‌های محلی کاشان گرفته شده بود. هم‌چنین فضاسازی استادانه علی حاتمی که از تمامی فیلم‌های آن زمان برتر بود، در کنار به‌کارگیری ظرافت‌های شیرین در گفت‌وگو‌نویسی، ایجاد گره‌ها و تعلیق‌های داستان که به‌خاطر مخفی کردن یک عشق پاک به وجود آمده بود و به وسیله مادر نابینای شخصیت اصلی داستان ( آ سید مرتضی ) لو رفت، داستان را از پیچیدگی‌ها و زیبایی‌های خاصی برخوردار ساخته بود.

علی حاتمیاز طرف دیگر، فیلم علی حاتمی نخستین اثری بود که در یک شهرستان کویری و به‌طور مشخص در کاشان فیلم‌برداری شده بود. استفاده ابتکاری و خلاقانه‌ی حاتمی از معماری سنتی و کوچه‌های زیبا و تصاویر استفاده نشده کاشان و خانه‌ای که با شیوه معماری سنتی ایرانی ساخته شده بود، زیبایی بصری خاصی به داستان می‌داد. این تصاویر به اندازه‌ای از نظر سینماگران زیبا بود که پس از آن فیلم‌های زیادی در اصفهان، یزد، کاشان و سایر شهرهای حاشیه کویر ساخته شد. حاتمی در این فیلم به مراسم کهن و مذهبی قالی‌شویان در مشهد اردهال (اطراف کاشان) نیز اشاره می‌کند که البته در آن‌زمان زیر تیغ سانسور قرار می‌گیرد و حتی کلمه مشهد اردهال از دیالوگ بازیگران حذف می‌شود. پرویز دوایی در قالب نقدی که برای این فیلم در یکی از مجلات سینمایی آن زمان نوشته بود، می‌آورد: … فرو رفتن یک دختر به جلد یک کبوتر از آن افکار نازک و لطیف شاعرانه‌ای است که در قصه‌های قدیم ما سابقه بسیار داشته است. طوبی در قالب طوقی به زندگی خود ادامه می‌دهد. عشق آ سید مرتضی از طوقی به طوبی و باز هم به طوقی منتقل می‌شود…

برخورداری نخستین ساخته‌های سینمایی این سینماگر از موفقیت تجاری و جلب نظر منتقدان شرایطی را فراهم آورد که ساخت سایر فیلم‌های او را تضمین کرد. پس از آن تهیه‌کنندگان زیادی به علی حاتمی رجوع کردند تا فیلم‌هایی بر اساس همان مضامین و استفاده از عناصری بسازد که تا آن روز به موفقیت آثار وی منجر شده بود. این روند و سبک خاص از سوی حاتمی ادامه یافت و او در سال ۱۳۵۰ فیلم سینمایی بابا شمل را روانه سینماها کرد. این فیلم هر چند که فضای کلی آثار او را در بر داشت، اما از موفقیت چندانی برخوردار نشد. زیرا ابهام‌های داستان و تا حدودی مشکلات مالی که آرام آرام بر سینمای ایران سایه می‌انداخت، در مجموع مانع از تولید فیلمی شاخص شد. با این حال علی حاتمی در سال ۱۳۵۱ سه فیلم را تولید و روانه سینماها کرد. خواستگار ، ستارخان و قلندر فیلم‌هایی بودند که بر اساس سبک و سیاق حاتمی ساخته شدند. اما خواستگار و قلندر نتوانستند با مخاطب ارتباط برقرار کنند. به این دلیل که کم و بیش از همان فرمول‌های رایج در فیلم‌فارسی بهره می‌بردند و قصه‌های کهن آن‌ها به‌دلیل برخورداری از ریتمی کند و نداشتن جذابیت بصری لازم در گیشه شکست خوردند. فیلم سینمایی ستارخان هم با آن‌که از داستان زندگی یکی از قهرمانان ملی ایران گرفته شده بود، اما به دلیل ضعف در امکانات و شرایط تولید و عدم انطباق صحنه‌های زد و خورد و درگیری و وفاداری به نسبت زیاد متن به تاریخ و دوری از عناصر دراماتیک جذابیت ساز، این فیلم را هم با موفقیت در گیشه و نظر منتقدان مواجه نساخت.

توفیق نیافتن این فیلم‌ها از یک طرف و افزایش مشکلات بخش خصوصی سینمای ایران از سوی دیگر، وضعیتی را به‌وجود آورد که علی حاتمی ۵ سال پس از تولید آخرین ساخته‌اش دست به تولید یک اثر سینمایی بزند. فیلم سینمایی سوته‌دلان که در سال ۱۳۵۶ تولید و اکران شد و حاتمی علاوه بر کارگردانی، طراحی صحنه و لباس آن را نیز عهده‌دار بود. این فیلم در گیشه موفق عمل کرد اما منتقدان به او حمله کردند که در آثار این فیلم‌ساز گذشته‌گرایی وجود دارد و او دچار نوعی کهنه‌پرستی است. حاتمی در جایی راجع به این فیلم گفته بود: تعلق خاطر من به گذشته باعث شده که بیشتر درباره مسایل گذشته فیلم بسازم. من بیشتر به مسایلی می‌پردازم که شناختی از آن داشته باشم.

مادراین فیلم از ویژگی‌هایی برخوردار بود که اثر را در زمان خود شاخص می‌ساخت. یکی از این خصوصیات، کیفیت بسیار بالای چهره‌پردازی فیلم بود که به وسیله‌ی یکی از طراحان گریم ایتالیایی روی سر و صورت شخصیت اصلی داستان اعمال شد و در زمان خود ۵۰۰ هزار تومان هزینه در برداشت که برای چهره‌پردازی مبلغ قابل توجهی به شمار می‌رفت. این فیلم یکی از زیباترین روایت‌های فیلم‌ساز از عشق پاک و آسمانی به‌شمار می‌رود. چنان که در مقایسه با فیلم طوقی این اثر از داستان بهتری برخوردار است. حاتمی در این فیلم هم از دیالوگ‌های زیبا و روان و تک‌گویی‌های قابل تاملی بهره گرفت که به‌همین خاطر نظر مخاطبان خاص و عام را به خود معطوف ساخت. این فیلم موفق شد دیپلم افتخار با امتیاز مخصوص ششمین جشنواره جهانی فیلم تهران در سال ۵۶ را از آن خود کند.

در سال ۱۳۵۶ تلویزیون ملی ایران پیشنهاد پروژه بزرگی را به علی حاتمی داد که بر اساس آن بازسازی از تهران قدیم انجام بدهد و بر اساس سیاست‌های آن زمان تلویزیون، با طرح مسایل سیاسی که به رسوایی و نشان‌دادن بی‌کفایتی حکومت قاجارها می‌انجامد، یک مجموعه تلویزیونی ماندگار خلق کند. حاتمی فیلم‌نامه‌ای طولانی با عنوان هزار دستان به نگارش درآورد که پس از مدتها بررسی مورد تایید قرار گرفت. اما حاتمی برای ساخت سریال خود نیاز به یک لوکیشن کامل و مجهز داشت تا تهران قدیم را خلق کند. به همین خاطر دست به کار طراحی و ساخت شهرک سینمایی شد. ساخت این شهرک گام‌های نخست را بر می‌داشت که در سال ۱۳۵۷ انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. پس از انقلاب این پروژه ادامه پیدا کرد و همزمان با تولید هزار دستان شهرک سینمایی هم کامل می‌شد. پس از حدود ۸ سال این شهرک به اتمام رسید و سریال هزار داستان هم در حدود سال‌های ۱۳۶۵ از شبکه یک پخش شد.

کار روی شهرک سینمایی و ساخت این سریال مدتی حاتمی را از سینما دور کرد. تا این‌که در سال ۱۳۶۱ فیلم سینمایی حاجی واشنگتن را تولید کرد. این فیلم داستان مردی درباری در دوره‌ی رضاخان را تصویر می‌کرد که برای انجام یک ماموریت اداری و کسب تجربه و دانش راهی امریکا شد. اما مشکلات فراوان پیش روی این مامور قرار می‌گیرد و کار به جنون و آوارگی او منجر می‌شود. این فیلم در آن سال‌ها از اکران عمومی باز ماند و طی سال‌های اخیر چند اکران بسیار محدود و مختصر داشت و به بایگانی سپرده شد. سال بعد از آن یعنی در سال ۱۳۶۲ حاتمی فیلم سینمایی کمال‌الملک را جلوی دوربین برد که سرمایه‌گذار اصلی آن تلویزیون محسوب می‌شد. این فیلم به‌دلیل استفاده بسیار خوب از فضای کاخ‌ها و نیز بازی درخشان عزت‌الله انتظامی، جمشید مشایخی، محمد علی کشاورز و علی نصیریان اثری به یادماندنی شد که تصویر بسیار خوبی از شرایط نابسامان دوره قاجار و مشکلات کمال‌الملک، نقاش برجسته و چیره‌دست ایرانی ارایه کرد. این فیلم از سوی منتقدان و مخاطبان با استقبال بسیار خوبی مواجه شد و اثری شاخص در کارنامه سینمایی حاتمی محسوب می‌شود.

علی حاتمی پس از این فیلم، حدود ۶ سال از تولید فیلم بازماند و به تحقیق و نگارش فیلم‌نامه مشغول بود. او فیلم سینمایی مادر را در سال ۱۳۶۸ تولید کرد و علاوه بر کارگردانی، طراحی صحنه و لباس را نیز عهده‌دار شد. این فیلم با آن‌که از جرح و تعدیل‌های به نسبت زیادی برخوردار شد و همین مساله تا حدودی فیلم را گنگ کرده و از کیفیت لازم کم بهره شده بود، با استقبال نسبی مخاطبان مواجه شد، اما کارشناسان نظرهای متفاوتی داشتند. البته بیشتر نویسندگان و کارشناسان سینمایی معتقد بودند که این فیلم در حد و اندازه‌های حاتمی نیست و نقطه مثبتی در کارنامه فعالیت‌های سینمایی‌اش به‌شمار نمی‌رود. خودش درباره فیلم گفته است: ساختن این فیلم واقعا حسی بود. بیشتر یک حس و عاطفه بود. احساس این‌که خانه من کجاست؟ من متعلق به کی هستم؟ چه کسی از من حمایت می‌کند؟ … در مدت ساختن فیلم به یاد مادرم بود که نامش ایران است. البته حاتمی به‌دلیل این‌که استفاده از نام ایران مفهومی دیگر به خود بگیرد، نام شخصیت اصلی داستان را ایران نگذاشت.

علی حاتمیمسعود اوحدی در یکی از شماره‌های هفته‌نامه سروش در آن زمان راجع به فیلم نوشته است: … مادر با روی خوش و در عین آگاهی در یک بستر بورژوایی به سبک ایرانی از مرگ استقبال می‌کند. معلوم نیست فرق مادر با بقیه مادران ایران چیست که او می‌تواند چنین سپید و عارفانه هم‌چون قدیسان به عالم باقی بشتابد؟ ظاهرا سپیدی جامه و بستر و داشتن یک دختر نه چندان سپید بخت، پسرانی عارف‌پیشه، جنون پیشه، عرب‌پیشه و … همان کارت سپید او برای پیوست به نور و معنویت است!؟

علی حاتمی دو سال پس از این فیلم، یعنی در سال ۱۳۷۰ دلشدگان را کلید زد و علاوه بر کارگردانی، تهیه‌کنندگی و طراحی صحنه و لباس را نیز عهده‌دار بود. این فیلم داستان یک گروه از نوازندگان سنتی است که به خرج خود و برای ماندگار شدن نوای موسیقی و آواز ایرانی به فرانسه می‌روند. اما مشکلات سفر و مخارج، آن‌ها را مشکلات زیادی مواجه می‌سازد و آن‌ها را در رسیدن به مقصود ناکام می‌گذارد. این فیلم از استقبال نسبی مخاطبان برخوردار شد. این کارگردان پس از این فیلم با بیماری و مشکلات دیگری در راه پیدا کردن تهیه‌کننده مواجه شد و از تولید بازماند. البته فیلم سینمایی کمیته مجازات که بخشی از مجموعه تلویزیونی هزار دستان بود، با تدوین مجدد و به‌صورت یک اثر مستقل تولید شد.

علی حاتمی از اواخر سال ۱۳۷۴ ساخت فیلمی با عنوان جهان پهلوان تختی را آغاز کرد که به زندگی این کشتی‌گیر نام‌آور ایرانی می‌پرداخت. اما افزایش بیماری اثر را با کندی زیادی مواجه ساخت تا این‌که در چهاردهم آذر ماه ۱۳۷۵ پس از یک دوره بیماری طولانی در نیمه‌های تولید این فیلم بر اثر بیماری سرطان جان به جان آفرین تسلیم کرد.

نوشته علی حاتمی؛ شاعر سینمای ایران در چنین روزی سکانس مرگ را کلید زد اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

طهران روزگار نو نام یک فیلم بر پایهٔ سریال هزاردستان ساختهٔ علی حاتمی است که واروژ کریم مسیحی ۳ سال پس از درگذشت علی حاتمی آن را به صورت یک فیلم سینمایی ۹۰ دقیقه‌ای تدوین نموده است.

کارگردان: علی حاتمی
آهنگساز: مرتضی حنانه
فیلم‌نامه: علی حاتمی
تدوین‌گر: واروژ کریم‌مسیحی
بازیگران: زری خوشکام
فیلم محصول سال ۱۳۸۷
تاریخ اکران اولیه: ۲۰۰۸

جلسه ۱۱۹ کانون تحلیل‌گران سینما ۸۷/۱۰/۱۳ آگاه فیلم

کارشناسان: حسین عصاران، علی باقرلی و …

لطفا آنونس طهران روزگار نو را حتما ببینید:

نوشته کانون ۱۱۹ : تهران، روزگار نو اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

فیلمی به کارگردانی علی حاتمی محصول سال ۱۳۷۳ است.
فیلم محصول سال ۱۳۷۶
تاریخ اکران اولیه: ۱۹۹۷
کارگردان‌ها: بهروز افخمی، علی حاتمی
فیلم‌نامه: بهروز افخمی
آهنگ‌ساز: بابک بیات
فیلم‌بردار: نعمت حقیقی
بازیگران:
‫فریبرز عرب‌نیا
زری خوشکام
‫افسانه بایگان
‫فاطمه معتمدآریا

جلسه ۱۱۳ کانون تحلیل‌گران سینما  ۸۷/۰۷/۲۶ آگاه فیلم

فیلم کامل “جهان پهلوان تختی” به کارگردانی “علی حاتمی” و “بهروز افخمی”

نوشته کانون ۱۱۳ : جهان پهلوان تختی – بهروز افخمی اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

به‌وجود آورندگان “هنر” باید متفکر و حتی نابغه باشند

۱٫ لطفا خود را به‌طور اجمال معرفی کنید؟

متولد ۱۳۲۳ شهرستان شاهرود هستم. لیسانس روان‌شناسی تعلیم و تربیت و فوق دیپلم زبان انگلیسی در حال حاضر هم بازنشسته‌ی آموزش و پرورش خراسان و عضو هیأت مدیره‌ی کانون بازنشستگان آموزش و پرورش خراسان

۲٫ از سوابق سینمایی خود بگویید

درباره‌ی سینمای ایران و جهان مطالعه‌ای پنجاه ساله دارم. در سال ۵۵ و ۵۶ عضو سینمای جوان مشهد بودم. در بهار ۱۳۵۶ تهیه و کارگردانی فیلم مستند “مدرسه‌ی میرزا جعفر” با همکاری امیرحسین صفرلی و سینمای جوان مشهد را به‌عهده داشتم. مکاتبه و ارسال نقد و مطالب سینمایی برای مجلات “ستاره سینما”، “فیلم و هنر”، “ماه نو فیلم” در قبل از انقلاب و ماهنامه‌ی “فیلم” در بعد از انقلاب. سرپرست کمیته‌ی فیلم دانشگاه ابوریحان بیرونی در سال ۱۳۵۷ و ۵۸٫ همکاری با سی‌وپنجمین جشنواره جهانی فیلم‌های آموزشی “رشد” برگزار شده در پاییز ۱۳۸۴ در مشهد. در حال حاضر با آموزشگاه آزاد سینمایی “آگاه فیلم” همکاری دارم.

۳٫ ارزیابی شما از سینمای ایران چیست؟

قبل از این‌که وارد مقوله‌ی سینمای ایران چه قبل از انقلاب و چه بعد از انقلاب شویم، بهتر است نکاتی را در مورد “هنر” ذکر کنم تا بعد به سینما که هنر هفتم است بپردازیم و سینمای ایران باتوجه به این معیارها مورد ارزیابی قرار گیرد.

باید قبول کرد “هنر” هیچ‌گاه دارای قوانین بخصوص و ساده‌ای نیست چون اگر چنین بود، همه‌ی مردم می‌توانستند آن‌را انجام دهند و خود را هنرمند بدانند. به‌وجود آورندگان “هنر” باید متفکر و حتی نابغه باشند، زیرا اگر دانشمندان و نوابغ مبادرت به کشفیات علمی می‌نمایند و یا اختراعی را به‌وجود می‌آورند، هنرمند هم باید با خلاقیت و تفکر خود اثری را به‌وجود آورد که به‌یاد ماندنی باشد. طبق تعریف فلاسفه: “هنر استعدادی است خاص، که بعضی می‌توانند افکار خویش را به‌طور مستقل و خلاق برای دیگران مجسم کنند. سینما هم، یک هنر است و در واقع مکمل یا مجموعه‌ای از شش هنر دیگر و متأثر از عوامل اجتماعی، تاریخی، مذهبی و … در نتیجه کارگردان سینما به‌عنوان یک هنرمند علاوه بر داشتن دانش سینمایی باید از دانش‌های دیگر نیز آگاهی داشته باشد، برای یک کارگردان سینما وجود خلاقیت از همه مهم‌تر است. با توجه به این موارد؛ در میان کارگردانان جهان چه در حال حاضر و چه در گذشته می‌توان متفکرانی در حد نوابغ پیدا کرد. چه آن‌هایی که فقط در زمینه‌ی فیلم‌های تجاری کار می‌کنند، یا فقط فیلم‌های هنری صرف می‌سازند و یا تلفیقی از هنر و تجارت. به‌طور کل؛ سینمای جهان به دو دسته تقسیم شده‌ است: سینمای تجاری و سینمای صنعتی. البته سینمای ایران را نباید با سینمای پیشرفته‌ی غرب مقایسه کرد. هم‌چنان‌که ما در زمینه‌های دیگر نیز چون صنعت، ورزش، ادبیات و … با آن‌ها قابل مقایسه نیستیم.

در سینمای ایران نیز چون کشورهای دیگر هم سینمای خاص داشته‌ایم و هم سینمای عام. از آن‌جا که اکثر تماشاگران برای تفنن به سینما می‌روند نه برای تفکر، این نوع سینما در جهان بیشتر رایج است. اما این نوع سینما هم قواعدی دارد که اگرچه کارگردان برای گیشه فیلم می‌سازد نباید اصول مربوط به سینما را زیر پا بگذارد، در غیر این‌صورت به ورطه‌ی ابتذال می‌غلطد و درد بزرگ سینمای ایران چه پیش از انقلاب و چه بعد از انقلاب همین مسأله بوده است. فیلم‌سازی در ایران آسان تصور شده است و پدیده‌ی ساختن فیلم‌فارسی از این نوع تفکر نشأت گرفته است و هنوز هم ادامه دارد. یعنی کارگردانان فیلم‌فارسی، چه آن‌ها که تحصیلات سینمایی داخل و خارج از کشور را داشته‌اند، چه آن‌ها که به‌صورت تجربی فیلم دیده‌اند و مطالعه کرده‌اند و بالاخره چه آن‌هایی که به‌صورت تصادفی جذب سینما گشته‌اند کسانی بوده‌اند و یا هستند که فلسفه‌ی هنر را ندانسته و نمی‌دانند، دانش اجتماعی به حد کافی ندارند و از همه مهم‌تر از خلاقیت بی‌بهره‌اند. اکثرا کپی‌کارند، در این میان گروهی هم هستند بدون داشتن توانایی‌های لازم به‌دنبال توفیق چند فیلم ایرانی در خارج از کشور، فیلم‌های جشنواره‌ای می‌سازند.

بعضی از اوقات با دیدن فیلم‌فارسی‌های تولید شده انسان احساس می‌کند این فیلم‌ها را بیشتر عوامل فنی – قرار گرفته در کنار فیلم – برای کارگردان به‌وجود آورده‌اند و خود او نقشی ندارد.

البته در این وانفسای سینمای ایران نمی‌توان از کارگردانان مستعدی چون، سهراب شهیدثالث، عباس کیارستمی، داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی، مسعود کیمیایی، جلال مقدم، بهرام بیضایی و مرحوم علی حاتمی و … چشم‌پوشی کرد. در زمینه‌ی سینمای مستند و فیلم کوتاه سینمای ایران بسیار پیشرفته‌تر از سینمای حرفه‌ای است و فیلم‌های به‌یاد ماندنی از خود به یادگار گذاشته است، از جمله: مرگ یک کلاغ (حسن‌علی کوثر)، اربعین (ناصر تقوایی)، پ مثل پلیکان، یا ضامن آهو، باغ سنگی (پرویز کیمیاوی) و …

۴٫ چشم‌انداز سینمای جهان را چگونه می‌بینید؟

همان‌طور که ذکر شد سینما مثل هر هنر دیگر تحت‌تأثیر زمان و پدیده‌های اجتماعی قرار دارد و دائما در حال تغییر و تحول است، خصوصا پیشرفت اعجاب‌آور تکنولوژی، سینمای جهان از جمله غرب را تحت‌تأثیر شدید خود قرار داده است. سینمای امروز جهان گرچه با صلابت است اما اصالت سینمای پیشین را ندارد، سینمایی است بسیار خشن، بی‌پرده و بی‌پروا در بیان مسائل جنسی. دیگر به‌ندرت چون گذشته به قصه‌گویی می‌پردازد، شاید هم این نسل این‌نوع سینما را می‌طلبد. در جهان کنونی اسپیلبرگ، مارتین اسکورسیزی، برایان دی‌پالما، دیوید لینچ و … از جمله سردمداران سینمای جدید هستند که فیلم‌های ماندگار و فراموش‌نشدنی ساخته‌اند. هرچند کار کارگردانان گذشته‌ای چون هیچکاک، کوبریک، آنتونی مان، سام پکین‌پا، برگمان، فللینی و .. دیگر یافت نشده‌اند. به قولی سینمای جدید جهان بیانگر مؤلفه‌های سینمای قدیم است با کمک تکنولوژی البته آغشته به سکس و خشونت.

۵٫ آیا سینما و تلویزیون در کنار هم هستند یا رقیب یکدیگر؟

در کشورهای دیگر جهان سینما و تلویزیون هرکدام مخاطب خود را دارند، اصولا هیچ‌گاه تلویزیون نمی‌تواند جای سینما را بگیرد و در مواردی سینما هم نمی‌تواند جای تلویزیون را بگیرد. تلویزیون مخاطبان خود را از بین سریال‌ها، مسابقات ورزشی و گزارش‌های دیگر پیدا می‌کند که هیچ‌کدام ربطی به سینما ندارند. در این کشورها اغلب تماشاگران ترجیح می‌دهند فیلم‌های سینمایی را خصوصا فیلم‌های جدید را در سینماها ببینند گرچه دسترسی به رسانه‌های دیگری چون، ویدئو، سی‌دی و دی.وی.دی را دارند، اما در ایران در سال‌های اخیر قضیه کاملا برعکس است، سالن‌های سینما در ایران به‌دلایل زیادی جاذبه‌های خود را از دست داده‌اند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها نمایش فیلم‌های ایرانی است که تفاوتی با سریال‌های تلویزیونی ندارند، از طرفی برخلاف سینماها، تلویزیون ایران در شبکه‌های متفاوت فیلم‌های روز جهان را به نمایش می‌گذارد، همین امر و وجود فیلم‌های روز جهان به‌صورت زیرنویس، کار سینماهای ایران را به کسادی و ورشکستگی کشانده است.

۶٫ نقش جشنواره‌ها در صعود یا سقوط سینما به چه میزان است؟

مسلما جشنواره‌ها در پیشبرد سینما نقش اساسی دارند، ولی نه هر جشنواره‌ای، امروزه در هر نقطه از جهان آن‌چه به وفور دیده می‌شود، جشنواره‌ی فیلم است. از فیلم‌های سینمایی گرفته تا هندی‌کم، ویدیویی و حتی موبایل، البته نقش جشنواره‌ها را در تحولی که در داخل ایجاد می‌کند باید سنجید نه در خارج از کشور. که متأسفانه این تحول در سینمای داخل کشور دیده نمی‌شود، تنها اثری که فیلم‌های جشنواره‌ای در داخل گذاشته این است که یک عده به سبک عباس کیارستمی فیلم‌هایی می‌سازند و غالبا دنبال سفر و جایزه هستند تا اعتبار هنر سینما، چون از آن بهره‌ای ندارند. این‌نوع فیلم‌سازان سوژه‌هایی را به فیلم تبدیل می‌کنند که خوراک سینمای تجربی هشت م.م در زمان گذشته بود، همان‌طور که گفته شد مسأله‌ی فیلم‌سازی در ایران بسیار آسان تصور شده است و به‌علت کمبود معلومات فیلم‌سازان – هر دو دسته تجاری و جشنواره‌ای- از قالب هنر خارج شده است، شاید هم به‌دلیل مسائل خاص اجتماعی کنونی است که اکثر جوان‌ها دوست دارند به‌خاطر شهرت و ثروت، فوتبالیست شوند و یا جذب سینما، بدون این‌که بضاعت خود را در نظر بگیرند.

۷٫ فضای نقد را در ایران چگونه می‌بینید؟

اکثر منتقدان سینما در ایران در گذشته و حال متهم به این می‌باشند که برای نقدهای خارجی از ترجمه استفاده می‌کنند، یعنی نقدها متعلق به خودشان نیست، و این تا حدود زیادی درست است این موضوع وقتی روشن می‌شود که این منتقدان، نقد فیلم‌های ایرانی را می‌نویسند که دیگر یک نقد فنی سینمایی نیست. جانبدارانه، مخالفت‌انگیز، انشاگونه و بیانگر سلیقه‌های شخصی منتقد می‌باشد، مشکل اکثریت منتقدان همان مشکل فیلم‌سازان است؛ یعنی کمبود دانش از هر لحاظ. تعدادی از آن‌ها عشق فیلم‌سازی دارند که متأسفانه آن‌هایی که جذب سینمای ایران گشته‌اند چه در زمینه‌ی فیلم‌نامه‌نویسی، چه کارگردانی هیچ هنری را از خود نشان نداده‌اند و از جریان فیلم‌فارسی جلوتر نرفته‌اند، به‌طور کلی قضیه‌ی بعضی از این منتقدان مثل روشنفکرانی است که شب‌ها قهوه می‌خورند که نخوابند و روزها قرص خواب‌آور می‌خورند که بخوابند.

البته در بین منتقدان قدیم و جدید حساب آقایان پرویز دوایی، دکتر هوشنگ کاووسی، دکتر کیومرث وجدانی، جمشید اکرمی، دکتر حمیدرضا صدر، دکتر ملک‌منصور اقصی، بهزاد رحیمیان، بهزاد عشقی و … از بقیه جداست و همیشه مورد احترام من بوده‌اند و نوشته‌های آنان را با رغبت مطالعه کرده‌ام باتوجه به این‌که نقدهای گذشته، سینمایی‌تر و اکنون موضوعی‌تر می‌باشد.

۸ . شما در میان فیلم‌های ایرانی و خارجی کدام‌ها را برمی‌گزینید؟

برترین فیلم‌های ایرانی قبل از انقلاب:

• طبیعت بی‌جان (سهراب شهیدثالث)
• گاو (داریوش مهرجویی)
• سه‌قاپ (ذکریا هاشمی)
• خواستگار (علی حاتمی)
• سوته دلان (علی حاتمی)
• صبح روز چهارم (کامران شیردل)
• کلاغ (بهرام بیضایی)
• فرار از تله (جلال مقدم)
• رضا موتوری (مسعود کیمیایی)
• قیصر (مسعود کیمیایی)
• گوزن‌ها (مسعود کیمیایی)
• گزارش (عباس کیارستمی)
• مرثیه (امیر نادری)
• برترین فیلم‌های ایرانی بعد از انقلاب:
• کلوزآپ (عباس کیارستمی)
• زیر درختان زیتون (عباس کیارستمی)
• طعم گیلاس (عباس کیارستمی)
• دندان مار (مسعود کیمیایی)
• درخت گلابی (داریوش مهرجویی)
• هامون (داریوش مهرجویی)
• باشو غریبه‌ی کوچک (بهرام بیضایی)
• شاید وقتی دیگر (بهرام بیضایی)

فیلم‌های خارجی:

• افسانه گیبل هوگ (سام پکین‌پا)
• این گروه خشن (سام پکین‌پا)
• سرگیجه (آلفرد هیچکاک)
• روانی (آلفرد هیچکاک)
• ریوبراوو (هوارد هاکز)
• داستان توکیو (یاسوجیرو اوزو)
• جاده (فدریکو فلینی)
• سامورایی (ژان‌پیر ملویل)
• جست‌وجو کنندگان (جان فورد)
• اودیسه‌ی فضایی (استانلی کوبریک)
• غلاف تمام فلزی (استانلی کوبریک)
• با چشمان کاملا بسته (استانلی کوبریک)
• نور زمستانی (اینگمار برگمان)
• درسو اوزالا (کوروساوا)
• نجات سرباز رایان (استیون اسپیلبرگ)
• بولوار ماللهند (دیوید لینچ)

۹٫ نظر شما درباره‌ی شبکه آموزش مجازی سینما که برای اولین‌بار در ایران توسط “آگاه فیلم” راه‌اندازی و چندین پیش سومین سال فعالیت خود را جشن گرفت، چیست؟

به نظر من این بزرگترین اتفاق سینمایی سالیان اخیر آن‌هم در مشهد است که فردی هنردوست به نام آقای سیف‌العلمایی در جهت هنر سینما و هنردوستان سرمایه‌گذاری کرده است و مکانی را پدید آورده است. چون سرمایه‌گذاری در این راه دل و جرأت بسیار می‌خواهد، در زمانی که صاحبان سینما اگر به آن‌ها اجازه داده شود، در فکر تغییر کاربری سالن سینما و تغییر شغل هستند، در سالیانی که متولیان اصلی سینما به این امر اعتنایی ندارند، و مسائل مربوط به سینما اگر هم بوده از پایتخت یعنی تهران فراتر نرفته است. نمایش گنجینه‌ای از برترین‌های سینمای جهان و نقد و بررسی آن در “آگاه فیلم” و انعکاس آن از طریق سایت اینترنتی مؤسسه کاری است به یاد ماندنی و از افتخارات “آگاه فیلم”، با آرزوی توفیق بیشتر برای مؤسس آن و جذب هر چه بیشتر مخاطب.

۱۰٫ گویا گاهی شعر هم می‌گویید، اگر ممکن است درباره‌ی سینما شعری بفرمایید

درست است، اما ادعایی در مورد شعر گفتن ندارم و آن‌ها را نوشته‌ای بیش نمی‌دانم، به‌هرحال در فضای کنونی‌که سالن‌های سینما چون گذشته پذیرای مشتاقان نیست، آن‌را نوشته‌ام.
چه‌قدر خوب است
در بهاری بشکفیم
با لبخندی عطرآگین
به‌خاطر عشق‌مان
به سینما برویم
آن‌گاه روبه‌روی ما
پرده‌ای سفید
از زیبایی‌ها گسترده است
می‌توانیم با عشق خویش
خلوت کنیم
به رویایی دست نیافتنی
سفر کنیم
چه لحظات زیبایی است
همراه فیلم
به دشت خاطره‌ها رفتن
خندیدن
گریستن
و تفکر کردن
آه! اگر در این خزان
سینمایی باشد
فیلمی باشد

• ارسال: ۸۵/۰۹/۲۱
• کانون تحلیل گران سینما
• –منصور واحدی (بحث) ‏۳ ژوئیهٔ ۲۰۱۴، ساعت ۰۸:۰۶ (IRDT)

نوشته به وجود آورندگان “هنر” باید متفکر و حتی نابغه باشند اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

حاجی واشگتن

• دیکتاتوری و دموکراسی

         داستان سفر سفیر ایران به امریکا

• سعید تقی نژاد

انتخاب نام حاجی واشنگتن بیانگر تقابلی است که به چالش کشیده می‌شود‏ تقابلی که قرابت فیزیکی بیشتر به روشن شدن تفاوت‌های آن کمک می‌کند. حاجی واشنگتن به مقایسه می‌پردازد‏، مقایسه‌ی یک جامعه‌ی سنتی محض که رهبر بی‌کفایت خود را قبله‌ی عالم می‌داند و یک جامعه‌ی مدرن‏، رئیس جمهورش را خدمت‌گزار خود می‌داند.

فیلم، داستان سفر سفیر ایران به امریکا است و در واقع بازگوکننده‌ی این حقیقت که چه‌طور دولت‌مردان یک نظام دموکراسی به سمت پیشرفت گام برمی‌دارند اما عمال یک نظام دیکتاتوری چگونه درجا می‌زنند و فقط سعی می‌کنند خود را نوکر شخص اول مملکت نشان دهند.

در صحنه‌ی آغاز فیلم جارچی را می‌بینیم که خبر حرکت سفیر را به اطلاع مردم می‌رساند و مردم متوجه می‌شوند باید به بدرقه‌ی سفیر (حاجی) بروند و گر نه فلک خواهند شد. مثالی برای نشان دادن نوع برخورد یک حکومت دیکتاتوری با مردم، حکومتی که مردم را برده‌ی خود می‌داند و مردم باید طبق خواسته‌ی آن‌ها عمل کنند. در حالی که در کشورهایی که دموکراسی واقعی حاکم است، حکومت خود را مطیع مردم معرفی می‌کند و طبق خواسته‌ی آن‌ها عمل می‌کند.

واضح است که دلیل اصلی عقب‌ماندگی کشورهای سنتی، بی‌کفایتی حاکمان آن است در این کشورها تمام قدرت به‌صورت موروثی در دست یک نفر قرار دارد و بقیه‌ی عمال حکومت، سعی در جلب نظر این قدرت مطلق دارند.

فیلم نیز بارها به این نکته اشاره می‌کند. درست از لحظه‌ای که حاجی از ایران خارج می‌شود بی‌لیاقتی او بر بیننده آشکار می‌شود. در حالی‌که او نماینده و وزیرمختار یک کشور است راجع به دیگر کشورها و حتی کشوری که در آن مأموریت دارد هیچ اطلاعی ندارد. حاجی در دیدار با رئیس جمهور امریکا نه تنها بی‌کفایتی خود را به اثبات می‌رساند بلکه نشان می‌دهد که یک انسان احمق بیش نیست و با وجود افتضاحی که به بار آورده در گزارشی که به شاه می‌نویسد طور دیگری وانمود می‌کند. حاجی حتی سعی نمی‌کند با مظاهر تمدن آشنا شود و در حالی‌که در تمام شهر برق وجود دارد اتاقش را با شمع روشن می‌کند، در عوض در ابتدای ورود به سبک و سیاق حکومت‌های دیکتاتوری در بهترین منطقه‌ی شهر خانه‌ی باشکوهی اجاره می‌کند و خدم و حشم استخدام می‌کند.

اما رئیس جمهور امریکا که یک‌بار پسته‌ی ایران را امتحان کرده بود پس از اتمام دوران ریاست جمهوری‌اش نزد حاجی باز می‌گردد تا مقداری پسته از حاجی بگیرد و در خاک امریکا عمل بیاورد. در واقع این رفتار بیان‌کننده‌ی طرز تفکر آن دولت است که مدام در فکر پیشرفت است.

از اواسط فیلم به بعد سرخپوست وارد ماجرا می‌شود که نماد جامعه‌ی عقب‌مانده و سنتی امریکا است. انگار حاتمی از مقایسه‌ی این دو جامعه خسته می‌شود و می‌خواهد بگوید این مقایسه، بیهوده است و این جامعه‌ی عقب‌مانده را باید با یکی مثل خودش قیاس کرد.

در پایان فیلم، حاجی را می‌بینیم که با یک قایق پارویی مشغول پاروزدن در دریاست و این دقیقاَ همان روشی است که کشورهای تک‌قطبی و دیکتاتوری برای رسیدن به پیشرفت انتخاب کرده‌اند. یعنی قصد دارند با قایق پارویی از دریا بگذرند!

• تاریخ : جمعه ۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۵
• منبع سایت آگاه فیلم

نوشته داستان سفر سفیر ایران به امریکا اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.

در گذشت: ۱۵ آذر ۱۳۷۵ تهران.

نام اصلی: عباس‌علی حاتمی.

حرفه: فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان.
همسر زری خوشکام/ زهرا حاتمی و پدر لیلا حاتمی (بازیگران سینما).

فارغ‌التحصیل کارگردانی سینما از دانشکده‌ی هنرهای دراماتیک.
فعالیت با نوشتن نمایش‌نامه و فیلم‌نامه برای فیلم‌های کوتاه (۱۳۴۴).
استخدام در تلویزیون ملی ایران (۱۳۴۵).
سازنده‌ی فیلم‌های تبلیغاتی.
شروع فعالیت در سینما با نوشتن فیلم‌نامه و کارگردانی فیلم حسن‌کچل (۱۳۴۹).

عمده‌ی نمایش‌ها و فیلم‌های کوتاه:

دیب/ دیو، خاتون خورشیدباف یا دختر نارنج و ترنج، چهل‌گیس، خاتون و شهر آفتاب و مهتاب، قصه‌ی حریر و مرد ماهی‌گیر، آدم و حوا یا برج زهرمار، حسن‌کچل و حماسه‌ی عشقی شب جمعه.

عمده‌ی فیلم‌ها، نمایش‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی:

خاتون و شهر آفتاب و مهتاب (نویسنده)، جنگل آشپزی، مثنوی معنوی، سلطان صاحبقران و هزاردستان.

علی حاتمیفیلم‌شناسی:

۱۳۴۹؛ حسن‌کچل+ سرودن اشعار، طوقی+ طراح صحنه و لباس٫

۱۳۵۰؛ باباشمل.

۱۳۵۱؛ خواستگار، ستارخان،‌ قلندر.

۱۳۵۶؛ سوته‌دلان.

۱۳۶۰؛ حاجی‌واشنگتن+ تهیه‌کننده و مجری طرح.

۱۳۶۲؛ کمال‌الملک+ طراح صحنه و لباس٫

۱۳۶۷؛ جعفرخان از فرنگ برگشته.

۱۳۶۸؛ مادر+ طراح صحنه و لباس و تهیه‌کننده.

۱۳۷۵؛ تختی (ناتمام).

۱۳۷۷؛ کمیته‌ی مجازات+ طراح صحنه و لباس و طراح هنری.

۱۳۷۸؛ طهران روزگار نو+ طراح هنری.

*

*
جهت دانلود مستیقم بسته صوتی
نخستین قسمت از “هزار دستان” کلید دریافت را کلیک کنید.
دریافت

یکی از زیباترین سکانس های سریال “هزاردستان”
[http://www.aparat.com/v/sIfe2]

نوشته درباره علی حاتمی خالق هزار دستان اولین بار در SAYF.IR. پدیدار شد.