چگونه فیلم دیدن را از نو بیاموزیم:
درسی که هیچ کلاس سینمایی به شما نمی‌دهد

چگونه درباره فیلم یاد بگیرم؟ این پرسشی است که ذهن بسیاری را به خود مشغول کرده است. اما پاسخ، برخلاف تصور، در کلاس‌های تئوری پیچیده یا کتاب‌های قطور پنهان نشده است. ما اغلب مسائل را بیش از حد تحلیل می‌کنیم، در حالی که فقط باید دست به کار شویم. پاسخ ساده است: با تماشای فیلم. اما نه هر فیلمی. یک فهرست تماشای گزینش‌شده از سینمای قرن بیستم، سفری است که شما را نه با «کلاسیک‌ها»، بلکه با تمامیت بی‌رحمانه سینما روبرو می‌کند. این مطلب، چکیده‌ای از تأثیرگذارترین درس‌هایی است که چنین سفری به ما می‌آموزد؛ حقایقی بنیادین که پیش‌داوری‌هایتان را در هم می‌شکند و نگاه شما به سینما را برای همیشه دگرگون خواهد کرد.

برای درک سینما، ابتدا باید از «پنج گناه کبیره» توبه کنید

برای قدردانی واقعی از سینما، ابتدا باید پنج پیش‌داوری رایج را که همچون فرمان‌هایی نانوشته مانع از تجربه عمیق فیلم‌ها می‌شوند، کنار بگذارید. این‌ها گناهانی علیه هنر نیستند، بلکه دیوارهایی هستند که ما برای محافظت از منطقه امن فکری خود ساخته‌ایم؛ عادات آسوده‌طلبانه‌ای که ما را از مواجهه با هنر چالش‌برانگیز، متنوع و گاهی آزاردهنده سینما باز می‌دارند.

این پنج گناه عبارتند از:

فیلم به زبان دیگری است و زیرنویس دارد.

فیلم قدیمی است.

فیلم بیش از حد کند است.

فیلم بیش از حد طولانی است.

فیلم واقعاً داستانی ندارد.

توبه از این گناهان، به معنای کنار گذاشتن تنبلی فکری و پذیرش تمام طیف‌های این رسانه است. این کار مانند آن است که خود را به عمیق‌ترین نقطه اقیانوس بیندازید تا تمام آنچه سینما برای ارائه دارد را ببینید. این اولین قدم برای یک یادگیری حقیقی است.

«فکر نمی‌کنم هیچ‌کدام از این‌ها دلیل کافی برای عدم علاقه به یک فیلم باشد. فیلم‌های موجود در این فهرست تماشا، برای مقابله با همین پیش‌داوری‌ها طراحی شده‌اند… اگر می‌خواهید دانش خود را در مورد سینما افزایش دهید، باید تمام این سدها را بی‌چون‌وچرا در هم بشکنید.»

هدف، لذت بردن نیست؛ هدف، مواجهه است

این فهرست تماشای بنیادین، مجموعه‌ای از «بهترین‌ها» یا فیلم‌های صرفاً لذت‌بخش نیست. هدف این فهرست، قرار دادن بیننده در معرض «تجربه‌ای بنیادین اما کامل از سینما» است. این تجربه شما را با تمامیت بی‌رحمانه سینما روبرو می‌کند: فیلم‌هایی که پیشگام بوده‌اند، آثاری که جنجال به پا کرده‌اند، نمایندگان جنبش‌های مختلف سینمایی، و حتی فیلم‌هایی که شما «دوست نخواهید داشت.»

اهمیت این رویکرد در درک تطبیق‌پذیری سینما نهفته است. برای شناخت واقعی سینما، باید با تمام جنبه‌های آن روبرو شوید، نه فقط بخش‌هایی که راحت یا سرگرم‌کننده هستند. اگر هدف صرفاً لذت بردن بود، می‌شد تمام فیلم‌های کوروساوا و هیچکاک را تماشا کرد. اما شناخت سینما به چیزی بیش از این نیاز دارد.

«اما برای شناخت سینما، باید تطبیق‌پذیری آن را بشناسید. و اگر می‌خواهید در مورد آن یاد بگیرید، پس خود را به عمیق‌ترین نقطه بیندازید و تمام آنچه سینما برای ارائه دارد را ببینید.»

تأثیرگذارترین فیلم‌ها گاهی آنهایی هستند که از نظر اخلاقی شما را به چالش می‌کشند

یک نمونه چالش‌برانگیز، فیلم تولد یک ملت (۱۹۱۵) ساخته دی. دبلیو. گریفیث است؛ فیلمی که برای درک قدرت عمیق و اغلب هولناک سینما، باید با آن، هرچند با اکراه، روبرو شویم. این فیلم طبیعتی عمیقاً مشکل‌ساز دارد: موضوع آن درباره کوکلوس‌کلان (KKK) است و موفقیت عظیمش به تجدید حیات این گروه نژادپرست منجر شد. نمی‌توان نژادپرستی آن را «مضامین پنهان» نامید، چون این موضوع، تمامیت فیلم است.

اما در کنار این واقعیت تلخ، تأثیر سینمایی انکارناپذیر آن قرار دارد. این فیلم به «نمونه اولیه فیلم بلند مدرن» تبدیل شد. تکنیک‌های آن (مانند سکانس‌های موازی و نماهای تعقیبی) آنقدر تأثیرگذار بودند که «بدون تولد یک ملت، مسیر سینما کاملاً تغییر می‌کرد.»

این دوگانگی یک درس حیاتی به ما می‌آموزد و ما را به عنوان بیننده به بلوغ فکری وامی‌دارد. این فیلم ما را مجبور می‌کند که تحسین تکنیک را از محکوم کردن ایدئولوژی جدا کنیم و قدرت عظیم و گاه خطرناک رسانه سینما را درک کنیم. اینجاست که می‌فهمیم تصاویر تا چه حد می‌توانند اغواگر باشند.

«اما با این فیلم، درسی نهفته است که باید قدرت تصاویر را درک کنیم و به آن احترام بگذاریم. و اگر هنرمند بر تصاویر خود تسلط داشته باشد… آنگاه این توانایی را دارد که فیلمی بسازد که می‌تواند جهان را از دریچه لنز او شکل دهد.»

«قوانین» سینما قبل از اینکه نوشته شوند، شکسته شده بودند

یک حقیقت غافلگیرکننده این است که بسیاری از تکنیک‌های سینمایی که ما «مدرن» یا «سنت‌شکن» می‌دانیم، از همان ابتدای پیدایش سینما وجود داشته‌اند. سینما از همان آغاز، میدانی برای تجربه و نوآوری بود.

برای مثال، فیلم بلع بزرگ (۱۹۰۱) ساخته جیمز ویلیامسون را در نظر بگیرید. این فیلم آگاهی از حضور دوربین را به شیوه‌ای پیشگامانه نشان می‌دهد. دوربین به دهان یک مرد نزدیک می‌شود تا جایی که توسط او بلعیده می‌شود. این اثر ساده، یک مفهوم پیچیده را آشکار می‌کرد: دوربین هم یک ابزار «نامرئی» برای روایت داستان است و هم یک ابزار «مرئی» که می‌توان حضورش را به مخاطب یادآوری کرد. این نشان می‌دهد که فیلمسازان اولیه پیش از آنکه قواعدی وجود داشته باشد، در حال ساختارشکنی بودند.

«وقتی به عناصر سنت‌شکن فکر می‌کنیم که در آن ممکن است افراد دیوار چهارم را بشکنند یا تفسیرهای فرامتنی از سینما ارائه دهند، باید بدانیم که در ابتدای قرن بیستم این افکار قبلاً توسط هنرمندان فوق‌العاده خلاقی مانند جیمز ویلیامسون تثبیت شده بود.»

نتیجه‌گیری: اکنون که می‌دانید چگونه تماشا کنید، چه چیزی کشف خواهید کرد؟

یادگیری درباره سینما، یک فرآیند فعال برای غلبه بر پیش‌داوری‌ها و پذیرش تاریخ کامل و پیچیده این رسانه است. این سفر صرفاً برای سرگرمی نیست، بلکه برای درک یک فرم هنری قدرتمند است که بیش از یک قرن در حال تکامل بوده است.

تاریخ سینما توسط افرادی ساخته شده است که علیه جریان غالب ایستادند. آن‌ها با استانداردهای موجود مخالفت کردند و ناخواسته استانداردهای جدیدی آفریدند. اکنون که شما ابزار لازم برای این مواجهه را در اختیار دارید، در سفر سینمایی خود کدام استانداردهای جدید را کشف خواهید کرد؟