درسگفتار سینمایی «سینما-چشم» (Kino-Eye) مانیفستِ «ژیگا ورتوف» (Dziga Vertov)، به روایتِ مجید سیف‌الْعُلَمایی “مربی و مشاور فیلم‌نامه‌نویسی و فیلم‌سازی” و مدیر “شبکه آموزش مجازی سینما” (آگاهْ فیلم) که فعالیت‌های گسترده‌ای در زمینه تعلیم سینما، فیلم‌نامه‌نویسی، فیلم‌سازی و تولید محتوای آموزشی و هنری دارد.

این نقل‌قول پرشور و زیبا،
به‌وضوح به مانیفست
سینما-چشم (Kino-Eye)
اثر ژیگا ورتوف (Dziga Vertov)،
کارگردان و نظریه‌پرداز پیشگام سینمای شوروی در دهه‌های 1920 و 1930 تعلق دارد.

ورتوف با این بیانیه، هسته اصلی جنبش سینمایی خود را تعریف می‌کند. در ادامه، ایده‌های اصلی این متن را تحلیل می‌کنیم:

مفاهیم کلیدی در نقل‌قول شما:

1. سینما-چشم (Kino-Eye): این مفهوم محوری ورتوف است. او معتقد بود دوربین (“چشم مکانیکی”) نه تنها برتر از چشم انسان است، بلکه واقعیت را بسیار عمیق‌تر و حقیقی‌تر می‌بیند. چشم انسان تحت تأثیر عادات، احساسات و محدودیت‌های فیزیکی قرار می‌گیرد، اما دوربین می‌تواند جهان را عینی‌تر ثبت کند و جزئیات و ارتباطاتی را آشکار سازد که از دید انسان پنهان می‌مانند.

2. افشای بی‌نظمی‌های بصری جهان: ورتوف بر این باور بود که دنیای اطراف ما مملو از الگوها، تضادها و “بی‌نظمی‌های” بصری است که تنها از طریق تدوین (مونتاژ) و تکنیک‌های سینمایی می‌توان آنها را سازمان داد و معنادار کرد. هدف سینما-چشم، کشف این “شعر” پنهان در واقعیت بود.

3. رهایی از چهارچوب فضا و زمان: ورتوف به قدرت دوربین در شکستن محدودیت‌های فیزیکی اعتقاد داشت. با تکنیک‌هایی مانند کندنمایی، تندنمایی، حرکت آهسته، بزرگ‌نمایی، تدوین و تغییر زاویه دید، دوربین می‌تواند زمان را فشرده یا کش دهد، مکان‌های دور را کنار هم قرار دهد و دیدگاهی کاملاً جدید خلق کند که برای چشم انسان غیرممکن است.

4. خلق تصور جدیدی از جهان: این شاید بلندپروازانه‌ترین هدف ورتوف باشد. او سینما را صرفاً یک وسیله سرگرمی یا بازنمایی واقعیت نمی‌دانست، بلکه آن را ابزاری برای دگرگونی ادراک انسان می‌پنداشت. سینما-چشم باید به بیننده کمک کند تا جهان را با نگاهی نو، علمی و انقلابی ببیند و درک کند.

5. ستایش ماشین، صنعت و مدرنیته (شعر ماشین‌ها): همانند بسیاری از هنرمندان آوانگارد آن دوره، ورتوف شیفته انرژی، سرعت و زیبایی‌شناسی جهان صنعتی و ماشینی بود. او در حرکت ماشین‌ها، چرخ‌دنده‌ها و جنبش‌های شهری نوعی “شعر” مدرن می‌دید که سینما بهترین رسانه برای نمایش آن بود. فیلم مشهور او، “مردی با دوربین فیلم‌برداری” (1929)، نمونه کامل و درخشان این ایده‌هاست.

جمع‌بندی:

ژیگا ورتوف با بیانیه “سینما-چشم” خود، بنیان‌های سینمای مستند و تجربی را دگرگون کرد. او خواهان سینمایی بود که کاملاً از تئاتر، ادبیات و بازیگری جدا باشد و تنها بر قدرت ذاتی تصویر متحرک و تدوین تکیه کند. تأثیر او بر جنبش‌های سینمایی بعدی مانند “سینما حقیقت” (Cinéma Vérité) و فیلم‌سازان مستندسرای سراسر جهان غیرقابل انکار است.

این نقل‌قول، بیانیه‌ای شاعرانه و انقلابی از ایمان به قدرت سینما برای تغییر نگاه بشر به جهان است.